Fryta i kierchacz
Dodane przez arek dnia Marca 14 2011 12:55:23

---

Ostatnio na portalu pojawi?a si? Monika, która dr??y spraw? Kozielca i miejscowych poda? oraz legend. Pisz?c o w?a?cicielach Kozielca wspomina te? o kierchaczu. Zdziwi?o mnie to i zastanowi?o. Poprzednio o kierchaczu wspomina? mchris komentuj?c zdj?cie macewy na Garbuzach (katogoria w Galerii – Cmentarze w Nowem). Musia?em to solidnie przemy?le? – wszak ja ze swego dzieci?stwa nie pami?ta?em tego s?owa – postanowi?em si? temu bli?ej przyjrze?.

Zacz??em poszukiwania – skoro nazwa ta pojawia si? w Nowem czyli na Kociewiu si?gn??em po Ma?y s?ownik kociewski i znalaz?em: / kirchacz – cmentarz ewangelicki / . Kirchacz – kierchacz – to tylko kwestia wymowy (i s?yszenia danego wyrazu). By? mo?e (ale prawdopodobne), ?e t? nazw? nowianie obj?li wszystkie cmentarze: ewangelickie, ?ydowskie?

Zatrzymajmy si? tylko przy cmentarzach ewangelickich. /Cmentarze posiadali ewangelicy do?? liczne, rozsiane po ca?ej swej parafii. W Nowem posiadali dwa: stary, na rogu ul. Zdu?skiej i ul. 19 lutego – otoczony by? murem, na bramie widnia? napis: „Eingang zu Ruhe”. (zniesiony 1945r) oraz nowy na Nowym ?wiecie, gdzie by?a tak?e kaplica cmentarna.

Ponadto w Kamionce, Milewku, Morgach Górnych, Zdrojewie, Trylu, Gajewie (Zabudowni) i w G?odowie, Twardej Górze./ (Mross s. 156/157).

I tu nie najlepsza wiadomo?? dla Moniki – w kronice ks. Mrossa nie ma cmentarza - kierchacza w Kozielcu; a dokumenty Zarz?du Miejskiego z roku 1937 nie odnotowuj? ewangelików w tej miejscowo?ci.

Z kolei inaczej wyniki z pierwszego spisu powszechnego po I wojnie ?wiatowej – odby? si? 30 wrze?nia 1921r - odnotowuj? nast?puj?ce dane: w Kozielcu mieszka?o 255 osób, z tego 18 katolików; 230 ewangelików i 7 osób innego wyznania chrze?cija?skiego – czyli na pewno by? kierchacz w Kozielcu. Wi?c mo?e ta wiadomo?? nie jest z?a – po prostu w innych ?ród?ach nale?y szuka?.



B?d?c jeszcze mieszka?cem Nowego niejednokrotnie s?ysza?em, ?e oto burza idzie od fryty co dla mnie mieszkaj?cego na Rynku znaczy?o tyle, ?e burza nadci?ga od Twardej Góry – z tego kierunku.

Fryta - z powy?szego powiedzenia d?ugo si? broni?a. Nie natrafia?em na ?aden ?lad. U?ywa?em tego powiedzonka równie? poza Nowem. Powiedzonko to tak we mnie tkwi?o, ?e w miejscowo?ci, w której aktualnie przebywam fryta tak zosta?a spopularyzowana, ?e tu te? burza nadci?ga od fryty. To efekt mojej i Natalii (córki)dzia?alno?ci.

Na fryt? natrafi?em wertuj?c wydan? w Gda?sku w 1896r ksi??eczk? Konstantego Ko?ci?skiego

Ko?cio?y i kaplice w Nowem .... Przeczyta?em: / Oko?o r. 1812 zacz?to te? u?ywa? cmentarza poza miastem na polu miejskim Frecie/(s. 24/25).

I znowu mamy do czynienia z zagadk? j?zykoznawcz?; pewnie w mowie nowian owa historyczna nazwa Freta zamieni?a si? w Fryt?. Znowu kwestia wymowy, a potem fryt? z ma?ej litery. Po prostu mieszka?cy Nowego zapomnieli o nazwie pola miejskiego = nale??cego do gminy.

Tak to nie po raz pierwszy okazuje si?, ?e w mowie znale?? mo?na zabytki. Przechowane w sposób nieu?wiadomiony. Ale takie znaleziska wzbogacaj? nasz? wiedz? o przesz?o?ci.

W tym artykule nie rozstrzygam sk?d wzi??y si? owe nazwy: kierchacz/ kirchacz czy fryta. Chocia? forma kirchacz wskazywa? mo?e na zwi?zek z niemieckim Kirche = ko?ció?; a bior?c deklarowan? przez ewangelików narodowo?? niemieck? ludno?? polska (katolicy) nazywali tamte nekropolie kirchaczami? My?l?, ?e kto? autorytatywnie na ten temat si? wypowie.



UWAGA: teksty uj?te w /.../ - to cytaty ze wskazanych dzie?.kapa

Komentarze

IKA dnia sierpie? 10 2005 22:34:48 Na frycie chowano samobójców, topielców , niekatolików. W 1935 roku zosta? tam postawiony krzy?. Przez wiele lat moja rodzina opiekowa?a si? tym miejscem.Kapa rozbawi?es mnie z t? fryt? w Biesowicach:) mchris dnia sierpie? 10 2005 23:21:54 Dzi?ki Kapa za ten artyku?.Ca?e szcz??cie,ze Ci? nowska ziemia wyda?a.Dla mnie s?owo fryta kojarzy si? zawsze w zbitce ze s?owem alby.Popularn? odpowiedzi? na pytanie gdzie leziesz,/a pytany nie bardzo chcia? zdradzi? dok?d idzie/zawsze by?a odpowied? ,?e id? na fryty alby.Do znaczy?o gdzie? za Nowe. Monika dnia sierpie? 11 2005 07:34:50 Faktycznie szukam informacji o Koielcu i za duzo to sie nie dowiedzialam, a kierchacz tam byl bo jeszcze moja mama pamieta rozbite plyty nagrobne to byly lata tak ok. 50/60 dnia sierpie? 11 2005 08:21:06 ?eby p?yty nagrobne mog?y w latach 50/60-tych by? pobite - musia?y si? tam znale?? d?ugo przed wojn?, gdy ewangelicy nie uciekli stamt?d. Ale nie chcemy przyznawa? si? do niszczenie grobów. Monika dnia sierpie? 11 2005 21:51:10 taki fakt znam z przekazow rodzinnych wiec chce sie tym podzielic dnia sierpie? 12 2005 08:22:38 Monika nie t?umacz si?, ?e poruszy?a? spraw?. Z tekstu wynika, ?e by?o w naszej gminie by?o ponad dziesi?? - a ile jest? To jest dewastacja historii. dnia sierpie? 12 2005 08:23:32 cmentarzy, kierchaczy ponad 10. jurek_jot dnia sierpie? 15 2005 17:05:47 Odno?nie nazwy kierchacz (u?ywali?my jej w dzieci?stwie podczas zabaw na Garbuzach) - przypuszczam, ?e mo?e ona pochodzi? od niemieckiego s?owa kirchhof - cmentarz, od kirche (ko?ció?) i hof (podwórze, dziedziniec).To tyle, pozdrawiam Monika dnia sierpie? 17 2005 13:35:01 a ja slyszalam ze fryta to miejsce pod lasem za nowym swiatem kabest47 dnia sierpie? 19 2005 21:22:38 na fryt? moi kochani w latach 60-tych to z moj? babci? chodzi?em na kurki; do wy?szego lasu/stadtwaldu albo tanzwaldu??/ na co bóg da?, a w szonki po rydze,ma?laki,ko?larze,brzozaki/babki/ . Ale te? wiem, kiedy burza od fryty jedna a druga od Grudzi?dza si? spotka?y nad Wis?? w okolicach Nowego to spektakl by? przedniejszy ni? to co pokaza? ma J.M.J. w Gda?sku w najbli?szych dniach sierpniowych. kabest47 dnia sierpie? 19 2005 21:24:51 na fryt? moi kochani w latach 60-tych to z moj? babci? chodzi?em na kurki; do wy?szego lasu/stadtwaldu albo tanzwaldu??/ na co bóg da?, a w szonki po rydze,ma?laki,ko?larze,brzozaki/babki/ . Ale te? wiem, kiedy burza od fryty jedna a druga od Grudzi?dza si? spotka?y nad Wis?? w okolicach Nowego to spektakl by? przedniejszy ni? to co pokaza? ma J.M.J. w Gda?sku w najbli?szych dniach sierpniowych. rudy_ment dnia luty 07 2007 17:23:27 ciekawe czy Dar_iusz tu zajrza??