Niew?tpliwie podstawowym pytaniem, na jakie nale?y sobie odpowiedzie? podejmuj?c prób? syntezy dziejów naszego dekanatu, jest to: kiedy i z czego powsta??
Niestety, mimo licznych prób ustalenia przebiegu pierwszych wieków chrze?cija?stwa na Pomorzu, z braku ?róde?, historia jest nadal w du?ym stopniu hipotetyczna. Mo?e wi?c by? kilka prawdopodobnych wariantów dziejów dekanatu nowskiego, przeze mnie zwanego w odniesieniu do czasów najdawniejszych „megaparafi?”.
Przedstawi? jeden z nich, w ?wietle wielu opracowa?, optymalny.
Osiad?a ludno?? tej cz??ci Pomorza Wschodniego zwi?zana pierwotnie by?a z kr?giem che?mi?skim kultury ?u?yckiej, która to, poprzez m.in. wp?ywy etruskie, przerodzi?a si? w tzw. kultur? wenedzk?. Po niepokojach w?drówki ludów i ustaleniu si? spo?ecze?stwa i kultury pomorskiej, powsta? system opoli i feudalnych ksi?stewek, ??cz?cych si? w razie niebezpiecze?stwa w wi?ksze struktury.
Ca?o?? oparta by?a na licznych grodach, czyli gardach, do których z czasem nale?e? zacz??o i dawne „Nowe”, jakkolwiek si? wówczas nazywa?o. Religia tych czasów zwi?zana by?a z kr?giem s?owia?skim i jego lokalnymi mutacjami.
„Nowe”, le??ce wówczas przy Szlaku Bursztynowym, podlega? mog?o pewnym wp?ywom roma?skim, a tym samym chrze?cija?stwo nie musia?o by? tu zupe?nie nieznane. Nie oznacza to oczywi?cie jakiejkolwiek formy chrystianizacji, lecz jedynie zas?yszenie o nowym, jednym i jedynym, Bogu.
Sytuacja taka utrzymywa?a si? do 2 po?owy X wieku, kiedy to powi?kszaj?ce swe terytorium plemienne pa?stewko Polan stopniowo zacz??o sobie podporz?dkowywa? kolejne ziemie s?owia?skie.
Przyj?cie chrze?cija?stwa przez jednego z jego w?adców, Mieszka, podyktowane by?o g?ównie wzgl?dami politycznymi. Mieszko I podporz?dkowa? sobie Pomorze, lecz nie zd??y? i tu wprowadzi? nowej religii.
Chrystianizacji dokona? jego nast?pca – Boles?aw I Chrobry – i pocz?tkowo mia?a ona charakter dobrowolny. Z misj? szerzenia nowej wiary wys?any zosta? w 997 roku bp Wojciech.
Jest kilka potencjalnych tras owej w?drówki, w wi?kszo?ci omijaj?cych nadwi?la?skie wykroty, w tym i „Nowe”. Jedynie wielce prawdopodobna podró? rzek? obejmuje nasz ówczesny gród. Ta wersja sta?a si? kanw? obchodów 1000-lecia owej misji i rejsu ?odzi „Sanctus Adalbertus” ks. Jasku?y.
Po m?cze?skiej ?mierci misjonarza polityka w?adcy uleg?a zmianie – nowa religia sta?a si? nakazem administracyjnym. Sam Boles?aw za? uposa?a? ko?cio?y i duchownych. Pierwsze ?wi?tynie powstawa? zacz??y przy grodach, zwykle w miejscach tradycyjnych zgromadze?.
„Nowe” mog?o by? jednym z takich grodów, mog?a je jednak znie?? „rewolucja pola?ska”.
W ko?cio?ach grodowych osoba duchowna ??czy?a obowi?zki kapelana garnizonowego z funkcj? cywilnego plebana. Istniej?ce samoistnie ko?cio?y grodowe z czasem zacz??y skupia? wokó? siebie wiernych z okolicznych osad, tworz?c co? na kszta?t niezale?nych pierwotnych parafii. Ta, oddolnie powstaj?ca, struktura z czasem potrzebowa? zacz??a zwierzchnictwa.
Sta?o si? to wa?ne szczególnie w kontek?cie powstania metropolii gnie?nie?skiej i jej rywalizacji z niemieckim Magdeburgiem.
Oko?o 1013 roku powstawa? wi?c zacz?? stopie? po?redni mi?dzy stolic? arcybiskupi? a lokalnymi ko?cio?ami. Utworzono 2 pomorskie diecezje: kruszwick? i kujawsk?. „Nowe” znalaz?o si? w biskupstwie kujawskim.
Nowa wiara nie zd??y?a si? jeszcze w pe?ni zinstytucjonalizowa?, gdy Pomorze oddziela? si? zacz??o od reszty pola?skiego pa?stwa, a na ca?o?ci pozornie ju? chrze?cija?skich ziem nast?pi?a poga?ska reakcja. Wszelkie ko?cielne struktury przesta?y istnie?.
Dopiero rz?dy Kazimierza I, nie bez racji zwanego Odnowicielem, doprowadzi?y do powolnej odbudowy nowej wiary i jej materialnego zaplecza. Nie wszystko jednak uda?o si? w pe?ni odtworzy?. W mi?dzyczasie na terenie Pomorza Zachodniego organizacja ko?cielna albo przesta?a istnie?, albo podporz?dkowali j? sobie Niemcy. Na Pomorzu Nadwi?la?skim zacz?? j? w pe?ni i odgórnie odbudowywa? Boles?aw ?mia?y oko?o 1075 roku. Nie da?o to jednak oczekiwanych rezultatów, g?ównie z powodu politycznej odr?bno?ci Pomorza. Dopiero pó?niejszy jego podbój przez W?adys?awa Hermana, zako?czony przez Boles?awa Krzywoustego, pozwoli?y na trwa?? restytucj? na tym obszarze struktur Ko?cio?a i ostateczn? jego chrystianizacj?, nie tylko na pergaminie. Nast?pi?o to po 1124 roku.
Wówczas to legat kardyna? Idzi odnowi? oba wschodnio-pomorskie diecezje.
Po??czono je zreszt? w jedno biskupstwo pomorskie ze stolic? we W?oc?awku.
Magdeburg nie chcia? podda? si? bez walki i dopiero decyzja Stolicy Apostolskiej przes?dzi?a o odr?bno?ci i polsko?ci owej diecezji.
Wkrótce potem kolejny legat – Gwido – utworzy? ni?sz? organizacj? ko?cieln? na Pomorzu, archidiakonat pomorski w 1148 roku.
W po?owie wieku zacz?to te? w oparciu o wy?sze struktury odgórnie tworzy? sie? parafialn?. Kolejny raz pomocne okaza?y si? ju? istniej?ce czy w?a?nie powstaj?ce grody.
Gród nowski tak?e w?a?nie si? odtwarza?, a wraz z nim parafia nowska, bardzo zbli?ona w swej formie terytorialnej do obszaru w?adztwa administracyjnego. Przypuszczalnie owa „megaparafia” obejmowa?a ju? istniej?ce czy maj?ce dopiero powsta? miejscowo?ci:
Bar?o?no, Bzowo, Grabowo, Jania, Komorsk, Lalkowy, Lubie?, M?tawy, Michale, Nowa Cerkiew, Opalenie, Osiek, Pieni??kowo, P?ochocin, Skórcz.
Dok?adna data odnowienia/za?o?enia? parafii nowskiej nie jest znana.
Wedle zapisków XVIII-wiecznego proboszcza nowskiego, ks. Józefa Majowskiego , opartych na nieistniej?cych ju? ?ród?ach, mia?o to pono? nast?pi? oko?o 1185 roku. Dokona? tego mia? ksi??? pomorski Sambor I.
Dawny, drewniany ko?ció?ek znajdowa? si? mia? w tym samym miejscu, gdzie obecnie jest fara. Z braku jakichkolwiek ?ladów zmiany patrona przyj?? nale?y, ?e od pocz?tku nosi? on wezwanie ?w. Mateusza Aposto?a i Ewangelisty. Parafia ta nale?a?a do archidiakonatu pomorskiego i diecezji w?oc?awsko-pomorskiej.
W miar? rozwoju gospodarczego ziemi nowskiej i jej miejscowo?ci, ich w?a?ciciele wydzielali z czasem z obszaru wielkiej parafii i uposa?ali swe w?asne parafie. I one z czasem ulega?y niekiedy wtórnemu podzia?owi.
By?o to zgodne z ogóln? tendencj? i powodowa?o sta?y rozwój sieci ko?cielnej. Parafia nowska, erygowana przez ksi?cia mia?a niejako status pa?stwowy i by?a ju? wówczas nadrz?dn? wobec okolicznych parafii prywatnych, rycerskich.
W po?owie XIII wieku sprowadzeni zostali do Polski, celem chrystianizacji poga?skich jeszcze Prusów, rycerze krzy?accy.
28 lipca 1243 roku legat Wilhelm utworzy? dla Zakonu nowe biskupstwa: che?mi?skie z Che?mnem i pomeza?skie z Kwidzynem. Do ugody z 1300 roku podporz?dkowano je nie Gnieznu lecz Rydze.
Rozrost o?rodka handlowego przy grodzie nowskim spowodowa? pod koniec XIII wieku przemian? tego? w miasto przedlokacyjne. Wyrazem tego sta?o si? osadzenie przez ksi?cia M?ciwoja II mnichów franciszka?skich.
Ekspansja krzy?acka zako?czy?a si? podbojem Pomorza Gda?skiego.
Pocz?tkowo nie spowodowa?o to zmian w przyporz?dkowaniu ko?cielnym Nowego, lecz powstaj?ce miasto i jego ?wi?tynie uleg?y zniszczeniu.
W tym okresie i krzy?acy, w ramach dawnej parafii nowskiej, erygowa? zacz?li w?asne parafie.
Najwcze?niej z „megaparafii” wydzieli?a si? przypuszczalnie parafia pieni??kowska, z fundacji prywatnej. Od niej za? oddzieli?y si? wkrótce Lalkowy i Opalenie, tak?e prywatne. W 1277 roku wsie Warlubie i Wielki i Ma?y Komorsk sta?y si? w?asno?ci? biskupa kujawskiego Alberta. W 1295 roku w Komorsku Wielkim utworzona zosta?a parafia ko?cielna. Podobnie? Pieni??kowo w 1294 roku sta?o si? cz??ci? dóbr biskupich. Kozielec za? od 1290 roku zosta? pozyskany przez biskupa Jakuba do maj?tno?ci gnie?nie?skich.
Na ziemiach w ró?ny sposób podporz?dkowanych Zakonowi przed 1325 rokiem powsta?a parafia w Bzowie/G?ownie, utworzona przez komtura grudzi?dzkiego, a po 1380 parafie P?ochocin i Lubie? Wielki. W 1339 roku za? komtur Pokrzywna Konrad von Gartow utworzy? parafie Skórcz, z której 30 lat pó?niej wydzieli?o si? Grabowo.
W tym?e czasie potomkowie Gotschalka z Jani tworz? Jani? Ko?cieln?, a w roku 1433 Ja?ko z Michala zak?ada tam parafi?.
Niektóre z tych parafii przetrwa?y d?u?ej, inne krócej, jedne ??czy?y si?, inne zanika?y i pojawia?y si? na nowo. G?ówn? przyczyn? przej?ciowego upadku niektórych z nich by?a Reformacja. Wi?kszo?? z tych parafii odnowiono jednak w XIX lub XX wieku.
W Nowem pierwszym znanym z imienia plebanem by? w 1290 roku Andrzej zwany Klerykiem, jeszcze w 1325 roku wymieniany jako kolektor ?wi?topietrza. To w?a?nie „grosz Piotrowy” i niech?? Zakonu w jego uiszczaniu spowodowa?y brak zmian w wy?szej strukturze Ko?cio?a na Pomorzu. Nowe i jego parafie nadal podlega?y W?oc?awkowi, stanowi?c cz??? Archidiakonatu Pomorskiego.
Tak?e powrót Pomorza do Polski nie spowodowa? daleko id?cych zmian, poza lokalnymi przesuni?ciami. W administracyjnym, nie gospodarczym, obr?bie nowskiego dekanatu znalaz?a si? wówczas enklawa pelpli?ska, czyli miejscowo?ci nale??ce do opactwa cystersów, po?o?one na terenie dekanatu gniewskiego.
Wedle map, opracowanych przez profesorów Biskupa i Tomczaka z UMK, w 1577 roku dekanat nasz obejmowa? nast?puj?ce parafie rodzime:
Bzowo, ?w. Ma?gorzaty,
Czarnylas, ?w. Andrzeja Aposto?a,
D?brówka, Podwy?szenia Krzy?a,
Jania Ko?cielna, ?wi?tej Trójcy,
Komorsk Wielki, ?w. Bart?omieja Aposto?a,
Lalkowy, ?w. Barbary,
Lubie? Wielki, ?w. Jakuba Aposto?a,
Nowe, ?w. Mateusza Aposto?a i Ewangelisty,
Opalenie, ?w. Aposto?ów Piotra i Paw?a,
P?czewo, Zwiastowania Pa?skiego,
Pieni??kowo, ?w. Jana Chrzciciela,
P?ochocin, ?w. Wawrzy?ca,
Skórcz, Wszystkich ?wi?tych.
A we wspomnianej enklawie:
Dzier???no, ?w. Jakuba Aposto?a,
Klonówka, ?w. Katarzyny,
Nowa Cerkiew, Wniebowzi?cia NMP,
Jej fili? – Królówlas, ?w. Miko?aja i Rocha,
Piaseczno, Narodzenia NMP.
Z powy?szych miejscowo?ci w XVII wieku Piaseczno w?a?nie odgrywa? zacz??o powa?n? rol? jako miejsce cudowne i ?askami s?yn?ce. Jednym z przejawów rodz?cego si? kultu by?y odwiedziny studzienki przez Jana Sobieskiego, ówczesnego starost? gniewskiego.
W wyniku wspomnianej ju? Reformacji w nowskim dekanacie we w?adanie protestanckie przesz?y ko?cio?y w Bzowie, Czarnymlesie, D?brówce, Klonówce, Lubieniu Wielkim, Nowem /2/, P?czewie i Skórczu.
Wi?kszo?? z nich sta?a si? z powrotem substancj? katolick? po roku 1580, w którym to Sejm warszawski sw? konstytucj? wróci? je wiernym. Wielkie zas?ugi w tym dziele po?o?y? bp Stanis?aw Karnkowski.
Nie oznacza?o to oczywi?cie likwidacji wyzna? reformowanych ale do ró?nych pomorskich zborów nale?eli g?ównie nie-Polacy.
W takim kszta?cie parafia i dekanat nowski doczeka?y ko?ca XVIII wieku i rozbioru Rzeczypospolitej. Administracyjne przy??czenie do Prus pocz?tkowo nic nie zmieni?o. Patent królewski z 28 stycznia 1793 roku potwierdza? nienaruszalno?? praw duchowie?stwa i wiernych Ko?cio?a Katolickiego, lecz rozpocz??a si? jednocze?nie swoista promocja protestantyzmu. Pomimo zapewnie? z ko?cem 1797 roku przeniesiono ksi??y na tzw. „etat cywilny” i jako pracownicy pa?stwowi otrzymywali oni oko?o 30% swego dawnego dochodu. Upa?stwowiono te?, w ramach I etapu Regulacji, wielk? w?asno?? ko?cieln?.
Na terenia naszego dekanatu pruskimi sta?y si? wi?c Kozielec, Pieni??kowo, Komorsk Wielki i Ma?y oraz Warlubie. Nowe przesta?o te? administrowa? enklaw? pelpli?sk?.
Wi?ksze zmiany w strukturze Ko?cio?a na Pomorzu nast?pi?y w pocz?tkach XIX wieku. Spowodowane by?y dostosowaniem przez Stolic? Apostolsk? granic prowincji ko?cielnych do nowych granic pa?stwowych. Papie? Pius VII bull? „Ex imposita nobis” z 30 czerwca 1816 roku zacie?ni? granice diecezji w?oc?awskiej, a bull? „Cum post novum” z 20 listopada 1818 utworzy? Pomorski Wikariat Apostolski w granicach biskupstwa w?oc?awskiego.
Najwi?ksze jednak zmiany nast?pi?y w 1821 roku, kiedy to ten?e Pius bull? „De salute animanorum” z 16 lipca powi?kszy? diecezj? che?mi?sk? , dotychczas jedynie prawobrze?n?, w??czaj?c do niej ca?y lewobrze?ny archidiakonat pomorski, z jego 9 dekanatami i 130 parafiami. Jego stolic? zosta? Pelplin.
Kolejne, XX-wieczne ju? zmiany, za wyj?tkiem ostatniej, a wynikaj?ce cho?by z restytucji polskiej pa?stwowo?ci, nie wp?yn??y zasadniczo na kszta?t nowego biskupstwa.
Do?? liczne i ca?kiem znacz?ce by?y natomiast przemiany w jego strukturze wewn?trznej. Niektóre upad?e ko?cio?y reaktywowano poprzez kuracj? lub tworzenie o?rodków duszpasterskich; wraz z rozwojem demograficznym i gospodarczym powstawa?y te? nowe parafie w dawnych ma?ych wioskach.
W roku 1896 w granicach dekanatu nowskiego znajdowa?y si? nast?puj?ce parafie: Bzowo, Jania Ko?cielna, Komorsk Wielki, Lalkowy, Lubie? Wielki, Nowe, Pieni??kowo, P?ochocin i Skórcz, z wymienionymi wcze?niej ko?cio?ami oraz nowe:
Bar?o?no, ?w. Marcina,
Osiek, ze Stacj? Misyjn?, zapewne ?w. Rocha.
Z dekanatu odesz?y wi?c: Czarnylas, D?brówka, Opalenie i P?czewo, w wi?kszo?ci znacznie od Nowego oddalone.
28 pa?dziernika 1927 roku papie? Pius XI bull? „Vixdum Poloniae” okre?li? nowe granice diecezjalne.
Natomiast w 1928 roku dekanat nasz powi?kszy? si? o parafie w Osieku i kilka kuracji: w Grabowie, Kasparusie, Lipinkach, Sm?towie i Warlubiu.
Przez czas jaki? pod Nowe podlega?o te? kilka miejscowo?ci pobliskich miastu, a po?o?onych za Wis??. Odpad?y one od parafii w 1920 roku, kiedy tereny te pozosta?y jeszcze niemieckimi. Po II wojnie ?wiatowej za? powsta?a tam parafia Nebrowo.
W 1934 roku parafia osiecka awansowa?a do funkcji stolicy dekanalnej. Wraz z ni? odesz?y: Bar?o?no, Grabowo, Kasparus, Ko?cielna Jania, Osiek i Skórcz.
Wedle „Spisu Ko?cio?ów...” z roku 1958 do nowskiego dekanatu przynale?a?y wówczas: Bzowo, Górna Grupa /dawniej menonicka/, Komorsk Wielki, Lalkowy, Lipinki, Lubie? Wielki, Nowe, Pieni??kowo, P?ochocin, Sm?towo i Warlubie.
Do parafii w Lubieniu nale?a? wówczas tak?e ko?ció? filiarny w M?tawach, a do Nowego kaplica w Kamionce.
Korekty w strukturze wewn?trznej diecezji nast?pi?y za ordynariusza Mariana Przykudzkiego, który podzieli? j? na 40 dekanatów. Od pocz?tku 1982 roku nowski dekanat przedstawia? si? nast?puj?co:
Bzowo, ?w. Ma?gorzaty,
Górna Grupa, ?w. Teresy od Dzieci?tka Jezus,
Kamionka, ?w. Andrzeja Boboli,
Komorsk Wielki, ?w. Bart?omieja Aposto?a,
Lalkowy, ?w. Barbary,
Lipinki, Matki Boskiej Wspomo?enia Wiernych,
Lubie? Wielki, ?w. Jakuba Aposto?a,
M?tawy, Matki Boskiej Królowej Polski,
Nowe, ?w. Mateusza Aposto?a i Ewangelisty,
Pieni??kowo, ?w. Jana Chrzciciela,
P?ochocin, ?w. Wawrzy?ca,
Sm?towo, Przenajdro?szej Krwi Jezusa,
Warlubie, Niepokalanego Serca NMP,
??cznie 13 parafii i oko?o 27.000 dusz.
Papie? Jan Pawe? II bull? „Totus tuus Poloniae” z 25 marca 1992 roku zako?czy? chwalebne dzieje diecezji che?mi?skiej i dokonuj?c nowego podzia?u Polski na biskupstwa utworzy? by? diecezj? pelpli?sk? ze stolic? w Pelplinie.
Pierwszym jej ordynariuszem zosta? ostatni sufragan che?mi?ski /od 1988 roku/ Jan Bernard Szlaga.
W ramach nowego biskupstwa nowski dekanat utraci? jedn? ze swych parafii, a mianowicie Lipinki, które przy??czone zosta?y go dekanatu je?ewskiego.
Ostatnie zmiany terytorialne, korekty zwi?zane z utworzeniem samodzielnej diecezji bydgoskiej, nie dotyczy?y Nowego.
Zmiany wewn?trzne za?, powi?kszaj?ce parafie w Kamionce, tak?e nie odbi?y si? na ilo?ci parafii i wielko?ci naszego dekanatu.
Obejmuje on 12 parafii i nieco ponad 15.000 wiernych.
Na podstawie:
Liedtke Antoni – Zarys dziejów diecezji che?mi?skiej do 1945 roku, Pelplin 1994,
Mross Henryk – Parafia ?wi?tego Mateusza w Nowem. Kronika, maszynopis, Nowe 1962,
Szulist Wladys?aw – Przesz?o?? obecnych obszarów Diecezji Pelpli?skiej do 1772 roku, tom I, Pelplin 2000.
Centrum Kultury „ZAMEK”,
wiosna 2005
Redaktor: Marek Tomczak, ?ród?o:Marek ?liwa
artyku? pochodzi ze strony http://gminanowe.pl |
