Narodowo?? i wyznanie mieszka?ców Nowego i okolic - u progu II Rzeczypospolitej
Na pewno uwa?ny czytelnik zauwa?y, ?e brak tu miejscowo?ci le??cych na pó?noc ( w kierunku Gniewa) od Nowego np. Bochlina. Po prostu administracyjnie nale?a?y one do istniej?cego do 1931 r. powiatu gniewskiego, to jedena?cie gmin wiejskich:Szlachecki Bochlin, Kozielec, Mieliwko, Pieni??kowo, Pó?wie?, Wios?o, Ostrowite, Kolonia Ostrowite, D?brówka, Widlice, Smarzewo.
I jeszcze jedna uwaga ówczesna gmina to mniej wi?cej odpowiednik dzisiejszego so?ectwa. Po tych wst?pnych zastrze?eniach przyjrzyjmy si? tabeli.
Pierwsze spostrze?enie: wi?cej kobiet ni?li m??czyzn – zarówno w Nowem (1884 do 2127 < 243 kobiet); jak i ogó?em w wymienionych miejscowo?ciach ( 4109 do 4667 < 558 kobiet)- co przypomina tylko, ?e niedawno sko?czy?a si? wojna i m??czy?ni gin?li na ró?nych frontach lub nie powrócili jeszcze z wojaczki, niewoli.
Kolejny rzut oka na tabel? – przyjrzyjmy si? narodowo?ci deklarowanej w powy?szym spisie. Na 8769 mieszka?ców w wymienionych miejscowo?ciach 6645 poda?o narodowo?? polsk? tj. 75,78% natomiast narodowo?? niemieck? poda?o: 2137 mieszka?ców tj. 24,37 % ludno?ci. Zauwa?my, ?e s? miejscowo?ci z przewag? mieszka?ców nie Polaków: Kozielec ( 35 pochodzenie polskie do 220 pochodzenie niemieckie < 185 ), M?tawy ( 131 do 250 < 119), Nowy Tryl (4/ 117 < 113), Tryl ( 120/ 284 < 164 ) Nowe, obszar dworski = maj?tek ( 7/16 < 9 ). Jednocze?nie 10 osób zadeklarowa?o przynale?no?? inn?; dotyczy to Nowego, M?taw i Zdrojów = Zdrojewa. Dla miasta podano „rozliczenie” pochodzenia narodowego: 2 osoby poda?y narodowo?? ?ydowsk? a jedna – rusi?sk?.
Tak wygl?da?o spo?ecze?stwo tych miejscowo?ci. Jak mieszka?cy reprezentowani byli w Radzie Miejskiej?
Rada Miejska w Nowem od 1921 r. liczy?a 18 radnych, od 1933 r. za? zosta?a zmniejszona do 12 radnych. Specyfik? tej Rady by? du?y udzia? delegatów mniejszo?ci niemieckiej. Tak wi?c w Radzie Miejskiej w Nowem zasiada?o kolejno 6 delegatów niemieckich ( tj. 33% ogó?u delegatów) w 1921 r., 2 delegatów ( 11,1 % delegatów) w 1929 r., natomiast od 1933 r. Rada by?a pod wzgl?dem narodowo?ciowym czysto polska. Widzimy, ?e zmniejsza?a si? reprezentacja ludno?ci niemieckiej w Radzie Miejskiej w Nowem. W r. 1921 ludno?? niemiecka by?a nadreprezentowana w Radzie 33 % delegatów wobec 24,37 % ludno?ci niemieckiej. Na pewno w r. 1933 jednorodno?? narodowa delegatów nie odpowiada?a rzeczywisto?ci. Wszak Niemcy nie rozp?yn?li si? a nadal byli obecni w ?yciu miasteczka.
Przyjrzyjmy si? korelacji deklarowanej narodowo?ci i wyboru wyznania. Bardzo cz?sto spotka? mo?na stereotypy mówi?ce, ?e wybór wyznania oznacza narodowo??. Taka by?a praktyka zaborców, którzy wspierali ró?ne wyznania opozycyjne wobec katolicyzmu. Nowe te? mia?o do?wiadczenia w tym wzgl?dzie; w I po?owie XIX wieku gdy przekazywano ewangelikom ko?ció? poklasztorny. Dotyczy to równie? kresów wschodnich i zachodnich. W tym drugim przypadku szczególnie po zako?czeniu I wojny ?wiatowej.
Przyjrzyjmy si? jak to wynika z tej tabeli w odniesieniu do Nowego i okolic.
Wybór narodowo?ci: Nowe: polska – 3300; niemiecka 708; inne ( patrz wy?ej) 3 osoby.
Je?eli zsumujemy mieszka?ców wyznania rzymsko-katolickiego z wyznawcami moj?eszowymi to stanowi razem 3130 osób; przy deklaracji narodowo?ci polskiej 3300 co oznacza, ?e 170 osób to co najmniej ewangelicy pochodzenia polskiego! Zreszt? mo?na to dostrzec analizuj?c dane dla poszczególnych miejscowo?ci np. Ko?czyce gdzie dwunastu ewangelików to Polacy, w Kozielcu 17 osób a na Morgach 130 ewangelików to Polacy.
Prze?led?my to w odniesieniu dla wszystkich wymienionych miejscowo?ci.
Wybór narodowo?ci polskiej: polska – 6645; niemiecka 2137; inne 10 osób.
Nie trzeba zbyt skomplikowanych oblicze?, ?eby zauwa?y?, ?e katolików jest mniej o 472 osób ni? osób deklaruj?cych narodowo?? polsk?.
Powy?sze zestawienie ma charakter popularny. Chodzi o u?wiadomienie faktu, ?e stosunki narodowo?ciowe na ziemi nowskiej by?y skomplikowane. Jak zawsze, od czasów najdawniejszych ze ?redniowieczem w??cznie. Niedawno redakcja G?osu Nowego przypomina?a odezw? gen. Henryka D?browskiego, który doskonale zdawa? sobie spraw? z komplikacji narodowo?ciowych w odniesieniu do tych ziem, gdy pisa? do mieszka?ców Pomorza: „Mieszka?cy na ziemi polskiej, jakiegokolwiek jeste?cie rodu, jakiejkolwiek religii, jakimkolwiek mówicie j?zykiem, wiedzcie i przekonajcie si?, ?e wojskami francuskie i polskie przychodz? do was....” i dalej: „Holendrzy, Niemcy i jakiejkolwiek religii i rodu ludzie zamieszkali na ziemi polskiej...”
Te skomplikowane stosunki narodowo?ciowe i wyznaniowe dotrwa?y do czasów II wojny ?wiatowej. Wówczas nast?pi?o radykalne rozwi?zanie tej kwestii – ale to ju? inna opowie??.
Kazimierz Pamu?a
?ród?o: Skorowidz miejscowo?ci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI Województwo Pomorskie. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludno?ci z dn. 30 wrze?nia 1921 r. i innych ?róde? urz?dowych,Warszawa 1926 r.
Biesdnia marzec 20 2005 19:57:42 Brawo admini - w kategorii Historia Nowego znajdziecie ten artyku? oraz IKI Nowe dawniej. Raz jeszcze brawo - news zniknie w przepastnych czelu?ciach archiwum - tu w tej kategorii ?atwo go znale??.
dnia marzec 21 2005 16:16:55 Jak wida? moje Morgui by?y drug? w ówczesnym czasie wsi? pod wzgl?dem liczby mieszka?ców... Nie zastosowano tu jednak zapewne rozgraniczenia na Morgi Dolne i Górne. Ciekawe czy w 1921r obowi?zywa? ju? oficjalny podzia? na te dwie cz??ci? Zreszt? do dzi? bywaj? w tej kwestii niejasno?ci. Najwi?kszym w?a?cicielem ziemskim na Morgach w tamtych czasach by? Niemiec Erich Schaldach, zamieszka?y w Dolnych Morgach, posiadaj?cy spor? cz??? gruntów ornych i ??k le??cych w granicach wsi Morgi oraz jezioro, znane obecnie pod nazw? Jasak. Pami?ta? te? nale?y, i? najliczniejsza pod wzgl?dem liczby ludno?ci wie? nale??ca do gminy Nowe w czasach przeprowadzania spisu- Wielki Komórsk, le?y dzi? administracyjnie w granicach gminy Warlubie, podobnie zreszt? jak Kurzejewo. Arturro
dnia marzec 21 2005 21:01:12 My?l?, ?e zrobienie aneksu do artyku?u kapy nie jest problemem. Wystarczy doda? te miejscowo?ci, które wspominasz. Nawet nie wiem czy to s? wszystkie opuszczenia. Mo?e nie chodzi?o tak do ko?ca o wykaz miejscowo?ci - co pokazanie wielonarodowo?ci tych. Brawo Arturro.
