Ostatnio na portalu pojawi?a si? Monika, która dr??y spraw? Kozielca i miejscowych poda? oraz legend. Pisz?c o w?a?cicielach Kozielca wspomina te? o kierchaczu. Zdziwi?o mnie to i zastanowi?o. Poprzednio o kierchaczu wspomina? mchris komentuj?c zdj?cie macewy na Garbuzach (katogoria w Galerii – Cmentarze w Nowem). Musia?em to solidnie przemy?le? – wszak ja ze swego dzieci?stwa nie pami?ta?em tego s?owa – postanowi?em si? temu bli?ej przyjrze?.
Zacz??em poszukiwania – skoro nazwa ta pojawia si? w Nowem czyli na Kociewiu si?gn??em po Ma?y s?ownik kociewski i znalaz?em: / kirchacz – cmentarz ewangelicki / . Kirchacz – kierchacz – to tylko kwestia wymowy (i s?yszenia danego wyrazu). By? mo?e (ale prawdopodobne), ?e t? nazw? nowianie obj?li wszystkie cmentarze: ewangelickie, ?ydowskie?
Zatrzymajmy si? tylko przy cmentarzach ewangelickich. /Cmentarze posiadali ewangelicy do?? liczne, rozsiane po ca?ej swej parafii. W Nowem posiadali dwa: stary, na rogu ul. Zdu?skiej i ul. 19 lutego – otoczony by? murem, na bramie widnia? napis: „Eingang zu Ruhe”. (zniesiony 1945r) oraz nowy na Nowym ?wiecie, gdzie by?a tak?e kaplica cmentarna.
Ponadto w Kamionce, Milewku, Morgach Górnych, Zdrojewie, Trylu, Gajewie (Zabudowni) i w G?odowie, Twardej Górze./ (Mross s. 156/157).
I tu nie najlepsza wiadomo?? dla Moniki – w kronice ks. Mrossa nie ma cmentarza - kierchacza w Kozielcu; a dokumenty Zarz?du Miejskiego z roku 1937 nie odnotowuj? ewangelików w tej miejscowo?ci.
Z kolei inaczej wyniki z pierwszego spisu powszechnego po I wojnie ?wiatowej – odby? si? 30 wrze?nia 1921r - odnotowuj? nast?puj?ce dane: w Kozielcu mieszka?o 255 osób, z tego 18 katolików; 230 ewangelików i 7 osób innego wyznania chrze?cija?skiego – czyli na pewno by? kierchacz w Kozielcu. Wi?c mo?e ta wiadomo?? nie jest z?a – po prostu w innych ?ród?ach nale?y szuka?.
B?d?c jeszcze mieszka?cem Nowego niejednokrotnie s?ysza?em, ?e oto burza idzie od fryty co dla mnie mieszkaj?cego na Rynku znaczy?o tyle, ?e burza nadci?ga od Twardej Góry – z tego kierunku.
Fryta - z powy?szego powiedzenia d?ugo si? broni?a. Nie natrafia?em na ?aden ?lad. U?ywa?em tego powiedzonka równie? poza Nowem. Powiedzonko to tak we mnie tkwi?o, ?e w miejscowo?ci, w której aktualnie przebywam fryta tak zosta?a spopularyzowana, ?e tu te? burza nadci?ga od fryty. To efekt mojej i Natalii (córki)dzia?alno?ci.
Na fryt? natrafi?em wertuj?c wydan? w Gda?sku w 1896r ksi??eczk? Konstantego Ko?ci?skiego
Ko?cio?y i kaplice w Nowem .... Przeczyta?em: / Oko?o r. 1812 zacz?to te? u?ywa? cmentarza poza miastem na polu miejskim Frecie/(s. 24/25).
I znowu mamy do czynienia z zagadk? j?zykoznawcz?; pewnie w mowie nowian owa historyczna nazwa Freta zamieni?a si? w Fryt?. Znowu kwestia wymowy, a potem fryt? z ma?ej litery. Po prostu mieszka?cy Nowego zapomnieli o nazwie pola miejskiego = nale??cego do gminy.
Tak to nie po raz pierwszy okazuje si?, ?e w mowie znale?? mo?na zabytki. Przechowane w sposób nieu?wiadomiony. Ale takie znaleziska wzbogacaj? nasz? wiedz? o przesz?o?ci.
W tym artykule nie rozstrzygam sk?d wzi??y si? owe nazwy: kierchacz/ kirchacz czy fryta. Chocia? forma kirchacz wskazywa? mo?e na zwi?zek z niemieckim Kirche = ko?ció?; a bior?c deklarowan? przez ewangelików narodowo?? niemieck? ludno?? polska (katolicy) nazywali tamte nekropolie kirchaczami? My?l?, ?e kto? autorytatywnie na ten temat si? wypowie.
UWAGA: teksty uj?te w /.../ - to cytaty ze wskazanych dzie?.kapa
Komentarze
IKAdnia sierpie? 10 2005 22:34:48 Na frycie chowano samobójców, topielców , niekatolików. W 1935 roku zosta? tam postawiony krzy?. Przez wiele lat moja rodzina opiekowa?a si? tym miejscem.Kapa rozbawi?es mnie z t? fryt? w Biesowicach:)
mchrisdnia sierpie? 10 2005 23:21:54 Dzi?ki Kapa za ten artyku?.Ca?e szcz??cie,ze Ci? nowska ziemia wyda?a.Dla mnie s?owo fryta kojarzy si? zawsze w zbitce ze s?owem alby.Popularn? odpowiedzi? na pytanie gdzie leziesz,/a pytany nie bardzo chcia? zdradzi? dok?d idzie/zawsze by?a odpowied? ,?e id? na fryty alby.Do znaczy?o gdzie? za Nowe.
Monikadnia sierpie? 11 2005 07:34:50 Faktycznie szukam informacji o Koielcu i za duzo to sie nie dowiedzialam, a kierchacz tam byl bo jeszcze moja mama pamieta rozbite plyty nagrobne to byly lata tak ok. 50/60
dnia sierpie? 11 2005 08:21:06 ?eby p?yty nagrobne mog?y w latach 50/60-tych by? pobite - musia?y si? tam znale?? d?ugo przed wojn?, gdy ewangelicy nie uciekli stamt?d. Ale nie chcemy przyznawa? si? do niszczenie grobów.
Monikadnia sierpie? 11 2005 21:51:10 taki fakt znam z przekazow rodzinnych wiec chce sie tym podzielic
dnia sierpie? 12 2005 08:22:38 Monika nie t?umacz si?, ?e poruszy?a? spraw?. Z tekstu wynika, ?e by?o w naszej gminie by?o ponad dziesi?? - a ile jest? To jest dewastacja historii.
dnia sierpie? 12 2005 08:23:32 cmentarzy, kierchaczy ponad 10.
jurek_jotdnia sierpie? 15 2005 17:05:47 Odno?nie nazwy kierchacz (u?ywali?my jej w dzieci?stwie podczas zabaw na Garbuzach) - przypuszczam, ?e mo?e ona pochodzi? od niemieckiego s?owa kirchhof - cmentarz, od kirche (ko?ció?) i hof (podwórze, dziedziniec).To tyle, pozdrawiam
Monikadnia sierpie? 17 2005 13:35:01 a ja slyszalam ze fryta to miejsce pod lasem za nowym swiatem
kabest47dnia sierpie? 19 2005 21:22:38 na fryt? moi kochani w latach 60-tych to z moj? babci? chodzi?em na kurki; do wy?szego lasu/stadtwaldu albo tanzwaldu??/ na co bóg da?, a w szonki po rydze,ma?laki,ko?larze,brzozaki/babki/ . Ale te? wiem, kiedy burza od fryty jedna a druga od Grudzi?dza si? spotka?y nad Wis?? w okolicach Nowego to spektakl by? przedniejszy ni? to co pokaza? ma J.M.J. w Gda?sku w najbli?szych dniach sierpniowych.
kabest47dnia sierpie? 19 2005 21:24:51 na fryt? moi kochani w latach 60-tych to z moj? babci? chodzi?em na kurki; do wy?szego lasu/stadtwaldu albo tanzwaldu??/ na co bóg da?, a w szonki po rydze,ma?laki,ko?larze,brzozaki/babki/ . Ale te? wiem, kiedy burza od fryty jedna a druga od Grudzi?dza si? spotka?y nad Wis?? w okolicach Nowego to spektakl by? przedniejszy ni? to co pokaza? ma J.M.J. w Gda?sku w najbli?szych dniach sierpniowych.
rudy_mentdnia luty 07 2007 17:23:27 ciekawe czy Dar_iusz tu zajrza??
Wiem, ?e gdzie? widzia?em na mapie "fryte" ) Poszpera?em i znalaz?em nazw?: Die Frütte na mapie z 1900 roku. Lokalizacja "nazwy pola miejskiego" znajduje si? tam gdzie wskaza?a Monika
"Die Frötte". Poprawka. Tak jest napisane. Znaczenia tego s?owa nie mog? w ?adnym s?owniku niemiecko - polskim znale??... Mo?e jakie? wsparcie germanisty..?
Witam,
Chc? nawi?za? do miejsca zwanego "FRYTA". Moi dziadkowie opowiadali, ?e byli tam grzebani ludzie których nie chciano pochowa? na cmentarzu katolickim m.in. jak IKA napisa?a-samobójcy. Przedtem, wiele lat wcze?niej by?o to miejsce spoczynku osób zmar?ych na zaraz?. By?a to prawdopodobnie cholera, która wyst?pi?a ostatni raz na terenie pó?nocnej Polski w latach 1892-1894. Tym, którzy chc? wiedzie? gdzie jest to miejsce wysy?am link na wikimapia.org, Dwa miesi?ce wstecz kto? zaznaczy? to miejsce na mapie. Mam nadziej?, ?e prawid?owo. Jak tam dotr?, sprawdz? i mo?e uda mi si? wklei? kilka zdj??. Dodam tylko, ?e miejsce pochówku by?o w pobli?u tzw. Okularów, czyli dwóch oczek wodnych, obecnie zaro?ni?tych i zasypanych ?mieciami.. Pozdrawiam serdecznie link: http://wikimapia.org/#lang=pl&lat=53.644740&lon=18.694396&z=15&m=b
Miejsce, które kabest_47 nazywa Tanzwaldem, moja babcia nazywa?a Kinderplatz. Jako dziecko i m?oda dziewczyna chodzi?a tam na zabawy, pota?cówki. Opowiada?a o tym miejscu i si? u?miecha?a. pzdr
cmentarz o ktorym piszesz masz na zdjeciu ponizej http://miasto-nowe.com/photogallery.php?photo_id=195&c_start=0
fotka sprzed ponad 10 lat, nie wiem jak teraz to miejsce wyglada?
Dzi?kuj? za informacje o tym cmentarzu. Na mapie z 1909 roku wida?, ?e zajmowa? do?? du?? powierzchni? i zosta? nazwany "Alte Khf". To wyj?tkowo rzadkie oznaczenie przynajmniej je?eli chodzi o województwo kuj-pom, bo znam tylko jeszcze jeden cmentarz oznaczony w ten sposób, choleryczny.
Na Wikimapii zaznaczono b??dnie. W oparciu o na?o?enie mapy starej na now? powinien by? tutaj gdzie wskazuje krzy?yk: http://wikimapia....17&m=b. Tak mam te? u siebie na Lap_idar_iach. Si?ga? na wschód do tego pola. Gdzie? natkn??em si? na informacje, ?e pochowano tam równie? ?o?nierzy napoleo?skich wracaj?cych z wyprawy na Moskw? w 1812.
Dodaj komentarz
Zaloguj się, aby móc dodać komentarz.
Oceny
Tylko zarejestrowani użytkownicy mogą oceniać zawartość strony
?
