Rozwój ruchu spo?ecznego pod koniec XIX w. i na pocz?tku XX w.
[...]W latach siedemdziesi?tych XIX w. rozpocz?? si? w powiecie ?wieckim rozwój masowych organizacji polskich ,g?ównie gospodarczych.Ju? w 1869 r. powsta?o Towarzystwo Przemys?owe w ?wieciu , nast?pnie w 1873 r. Bank Ludowy w Drzycimiu ,a w 1874 r. w Nowem . ...... W 1877 r. banki te liczy?y 60 oraz 80 cz?onków . W drugiej po?owie lat siedemdziesi?tych powsta?y banki ludowe w Serocku i Lubiewie. W 1873 r. w Nowem zosta?o utworzone Katolickie Towarzystwo Ludowe z 22 cz?onkami. Przewodniczy? mu rze?nik Józef Smoczy?ski ,jego zast?pc? by? rze?nik Zachariasz Stoja?owski , a sekretarzem wikary ks. Wi?niewski .Po paru latach dzia?alno?? tego zwi?zku zamar?a .Podobny los spotka? równie? pierwsze kó?ka rolnicze , jakie powsta?y w powiecie swieckim. Ponowne o?ywienie polskiego ?ycia organizacyjnego nast?pi?o w latach dziewi??dziesiatych. W grudniu 1892 r. powsta?o w Nowem Towarzystwo Przemys?owe i Rolnicze pod przewodnictwem piekarza A.Langego. W 1894 r. towarzystwu temu , licz?cemu 35 cz?onków , do których nale?a? tak?e przyby?y w 1892 r. do Nowego mistrz koszykarski Augustyn Frankowski ,jeden z najaktywniejszych dzia?aczy narodowych tego miasta , przewodniczy? rze?nik Józef Smoczy?ski . Cz?onkowie Towarzystwa rekrutowali si? g?ównie spo?ród kupców i rzemie?lników. W 1902 r. liczy?o ono 78 cz?onków ,w tym 26 rzemie?lników ,6 kupców ,9 rolników ,18 czeladników oraz 10 pracowników ?eglugi .Po Smoczy?skim w ci?gu 11 lat a? do 1905 r. funkcj? przewodnicz?cego pe?ni? gospodarz z Twardej Góry Micha? Maciejewski .Kolejnym d?ugoletnim przewodnicz?cym by? rzemie?lnik Szwandt ,a nastepnie Dominik Frydrychowski . Towarzystwo odbywa?o co 4 tygodnie zebrania z pogadankami o sprawach rolnictwa i rzemios?a , jak i o tematyce o?wiatowej . Co pewien czas organizowa?o tak?e amatorskie przedstawienia teatralne . Z pocz?tku XX w. Zebrania odbywa?y si? od jesieni do wiosny co 2 tygodnie ,a w porze letniej co 4 tygodnie. W dniu 29VI 1903 r. powsta?o w Nowem Towarzystwo Ludowe ,do którego przyst?pi?o 80 cz?onków. Przewodnicz?cym zosta? Stanis?aw Wojnowski ,w?a?ciciel maj?tku Ko?czyce , Zastepc? mistrz szewski Feliks Znaniecki ,a sekretarzem Augustyn Frankowski . Na odbywanych co 2 tygodnie zebraniach wyg?aszane by?y pogadanki lub odczytywane artyku?y z gazet , o tre?ci historycznej lub politycznej. W latach dziewi??dziesi?tych nastapi?a tak?e odbudowa polskich kó?ek rolniczych .Jako pierwsze podj??o dzia?alno?? kó?ko rolnicze w Przysiersku w 1894 r. To o?ywienie w polskim ?yciu organizacyjnym by?o rezultatem wzmocnienia pozycji ekonomicznych polskiego ch?opstwa oraz polskiego handlu i rzemios?a i wzrostu ?wiadomo?ci narodowej w ko?cu XIX i na pocz?tku XXw. Wystarczy wskaza? na wspomniane ju? poprzednio zjawisko wzrostu liczby polskich kupców i rzemie?lników ,zw?aszcza w Nowem i Osiu . Wielu z nich by?o przybyszami z Wielkopolski . Nale?a? do nich m.in. piekarz Stanis?aw Wiecki , jeden z aktywniejszych dzia?aczy polskich w Nowem . Z kolei wzmo?ona dzia?alno?? organizacji polskich przyczyni?a si? do wzrostu i umocnienia polskiej ?wiadomo?ci , m.in. w Nowem , na pocz?tku XX w. Jednocze?nie coraz bardziej powszechnie odczuwana w szerokich kr?gach spo?ecze?stwa polskiego dyskryminacja narodowo?ciowa i rosn?ca walka konkurencyjna mi?dzy polskim a niemieckim drobnomieszcza?stwem prowadzi?y ? mimo utrzymuj?cego si? w dzia?alno?ci polsich organizacji konserwatyzmu spo?ecznego-do post?puj?cej radykalizacji narodowej polskiego ruchu organizacyjnego.Wyra?a?o si? to w d??eniach do nadania polskiemu ruchowi narodowemu bardziej ofensywnego charakteru. Na przyk?ad na zebraniu Towarzystwa Ludowego w Nowem w listopadzie 1903 r.A.Frankowski i F.Znaniecki nawo?ywali do opuszczania ko?cio?a w czasie wyg?aszania niemieckich kaza?. Z kolei na zebraniu w grudniu 1903 r. zaatakowali oni proboszcza nowskiego ,ks. Muszy?skiego za niedostateczne anga?owanie si? w spraw? polsk?. Podobnie na zebraniu w marcu 1904 r. deklaruj?c si? jako zwolennicy redaktora GAZETY GRUDZI?DZKIEJ Kulerskiego ,skrytykowali oni postaw? cz?onków nowo utworzonego niemiecko-katolickiego towarzystwa czeladniczego ,którzy ?mimo ,?e byli katolikami narodowo?ci polskiej ?wyst?pili o coniedzielne kazania w j?zyku niemieckim.Na ich wniosek mia? by? zainstalowany w Nowem niemiecki wikary . O zró?nicowanej postawie duchowie?stwa katolickiego wobec polskiego ruchu narodowego ?wiadczy fakt ,?e z kolei wikary nowski ks. Kupczy?ski na posiedzeniu Towarzystwa Ludowego w lipcu 1903 r. podkresli? w swoim wystapieniu ,?e dzieci winny by? wychowywane w duchu polskim i nie mog? si? w pe?ni stosowa? do nauk nauczycieli ,gdy? ci ostatni d??? tylko do tego ,aby wychowywa? je na Niemców.
Notatka: Dzieje ?wiecia nad Wis?? i jego regionu. Kazimierz Wajda
